Kể Chuyện Làng Quê
Hòa Đa
Tôi sinh ra ở một xóm nhỏ ngay cạnh tỉnh lỵ Phan Rang
nhưng đến năm ba tuổi gia đình chuyển về sinh sống ở một làng nhỏ phía bắc Bình
Thuận, tôi lớn lên ở đó. Làng tôi nằm trên quốc lộ 1 xuyên Việt trên một giải
đồng bằng hẹp. Tuổi thơ chỉ gồm những trưa hè gánh nước trên những con đường
ngoằn nghèo quanh xóm đầy cát lún, hay cùng đám bạn đồng lứa nô đùa, la hét
trong dòng sông. Con sông Lũy chảy song
song với quốc lộ, cạn nước gần như sát đáy vào mùa khô và hung dữ tràn bờ cuốn
phăng những gì nó gặp trên đường đi vào mùa nước đổ... Xa xa là những chỏm núi
đá cuối cùng của dãy Trường Sơn, đứng cô độc giữa bình nguyên chật hẹp, không
có vẻ gì là hùng vĩ của núi non. Khí hậu
khắc nghiệt, chỉ gồm hai mùa mưa nắng.
Quận lỵ nằm cạnh đó với tất cả những cơ ngơi của các văn phòng hánh
chánh, bưu điện, nhà thương... Nhưng cái gì cũng mang vẻ nghèo nàn, xốc xếch.
Dân làng, hầu hết sông bằng nghề ruộng rẫy, hay buôn
bán nhỏ, căn bản dựa vào nông sản tại chỗ và hải sản từ một thị trấn cạnh bờ
biển gần đó, Phan Rí Cửa. Người lớn ai
cũng đầy vẻ khắc khổ vì phải tranh sống.
Giải trí vui chơi, có họa chăng là các ngày lễ Tết, hay năm khi mười họa
mới có một gánh cải lương lưu diễn tập tuồng, ghé lại thị trấn; rồi cũng không
nhận được sự hưởng ứng nồng nhiệt của cư dân trong làng, vài hôm sau lại lẳng
lặng dọn đi, trả lại cho dân làng cái quạnh quẻ cố hữu. Cũng thỉnh thoảng có vài nhóm bán dạo, kiểu
sơn đông mãi võ, vừa bán hàng vừa phụ diễn văn nghệ hay ảo thuật, cái này thì hấp dẫn bọn con nít chúng tôi hơn
người lớn, nên cũng chỉ được vài hôm... Dạng giải trí thường gặp nhất là những
buổi chiếu phim ngoài trời do phòng thông tin quận tổ chức mà bao giờ cũng bắt
đầu bằng lễ chào quốc kỳ và suy tôn Ngô tổng thống. Tôi không nhớ người lớn giải trí một cách
đông đảo bằng cách nào, có lẽ cuộc vui thu hút được bà con nhiều nhất la cái
máy hát quay tay. Những buổi tối có
trăng, gần như cả xóm tụ tập ở sân sau nhà chú Ba, cách nhà tôi một căn, nghe
say sưa mấy tuồng cải lương thu trên dĩa đá.
Kim chạy dĩa là loại kim sắt, mỗi mặt dĩa thay một kim, kim cũ cũng được
cất lại phòng hờ. Tuồng hát cũ mèm mà vẫn được chiếu cố, vở tuồng được yêu cầu
cho nghe nhiều nhất mà tôi còn nhớ là các tuồng San Hậu, Tô Ánh Nguyệt...
Cuộc sống quá cơ cực làm người lớn không có hứng thú
gì trong việc giải trí. Có chăng là vào dịp Tết, họ quần năm tụm bảy sát phạt
nhau. Người bình dân thì chơi bầu cua cá
cọp, sóc dĩa, bài cào... các bà thì rủ nhau gầy sòng tứ sắc. Có "văn
hóa" hơn một chút là các ông tụ nhau đổ tam hường, giựt trạng em, trạng
anh. Theo lời người lớn kể lại thì cuộc chơi bình dân được quần chúng tham gia
nhiệt tình trong các ngày Tết là các sòng bài chòi, ở đó có trống có mõ, có hò
có ca... Bài chòi phát xuất từ vùng Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên. Các chòi chơi cất trên một bãi đất trống,
thường được dựng khá chắc chắn để chơi trong ba ngày Tết. Người có tiền thì lên
chòi ngồi chơi, người không tiền thì đứng vây quanh nghe hò bài chòi và bàn
luận... chỉ tiếc là cách chơi phức tạp và chỉ hấp dẫn khi những người hò bài
chòi có giọng tốt và sáng tạo, nên dần dần cũng mai một, không có sức sống như
các điệu hát chèo, quan họ ở ngoài Bắc, hay điệu vọng cổ, các điệu ca trong cải
lương ở miền Nam. Một cuộc chơi khác, tương đối cũng hấp dẫn giới bình dân là
chơi lô-tô (giống như "bingo" ở Mỹ), trò chơi này cũng tùy thuộc vào
người hô. Họ đọc có câu có kệ, nghe có vần có điệu. Người chơi trước thỏa máu
đỏ đen, sau có vài phút giải trí dễ dãi:
Tôi xóc tôi móc, con cờ bằng cây, con gì nó ra đây?
- Nước chảy bon bon, dắt mẹ bồng
con, lên non hái trái, cảm thương nàng, phận gái mồ côi, số một (1) ôi, là con
số một.
- Chị bảy ăn trầu bô bô, cái miệng
thì xỉa thuốc, việc làm trật vuột, làm biếng làm nhác, tối thì coi hát, sáng
ngủ dậy cho trưa, đổ thừa cho con bú, cái mặt sù sụ, cái đầu chôm bôm, xuống
bếp lục cơm, lên giàn bốc cá, chồng thấy chồng đánh, đâm đầu nhảy sải, con bảy
mươi bảy (77) là con bảy mươi bảy, con gì nó tiếp theo?....
Người lớn ai cũng phải làm lụng vô
cùng cực nhọc. Đất thiếu màu mỡ, nhiều
cát, nên ruộng không có năng suất cao, hơn nữa vì gần biển nên nước sông bị
nhiễm mặn gần như quanh năm, ruộng chỉ nhờ vào nguồn nước mưa. Năm nào mưa
thuận thì còn đỡ, năm nào hạn hán hay mưa bão dầm dề thì trăm đường cơ cực. Hoa
màu phụ cũng là một nguồn lợi tức quan trọng cho người sản xuất lẫn người bán
lẻ. Những rẫy hoa màu nằm phần lớn bên kia sông, bên động cát, loại cát có pha
đất thịt, nơi có nhiều mạch nước ngọt để tưới, người dân tận dụng từng vạt đất
nhỏ để trồng, mùa nào thức đó. Hoa lợi thu được đem tiêu thụ ở chợ. Một nghề chính, nhưng chỉ sinh hoạt trong mùa
nắng, là tráng bánh. Có cả nguyên một xóm chuyên nghề này được gọi là Xóm Bánh
Tráng. Vào trong xóm vào mùa tráng bánh,
ở đâu người ta cũng gặp những vĩ tre phơi bánh, không phải là loại bánh nhỏ, mà
là những bánh lớn, có đường kính chừng 40 - 50 cm, mỏng có, dày có; loại bánh
dày rắc đầy mè, nướng trên than hồng, nở ra, cong vòng, vàng lườm và thơm phức,
ăn với mắm ruốc giầm ớt cho thiệt cay là hết sẩy... Tất nhiên, bánh làm ra không thể tiêu thụ hết
ở địa phương, họ bán cho những mối thu mua chở đi bán ở Phan Thiết hay Sài Gòn.
Sự giao lưu về hàng hóa lúc bấy giờ dựa vào đường xe lửa xuyên Việt. Ga Sông Mao nằm về phía tây nam quận lỵ và
cách đó chừng 10 km.
Vùng quê tôi không có những đồi cát
hùng vĩ như Mũi Né, nơi đã có diễm phúc được ghi vào ống kính của các nhiếp ảnh
gia tên tuổi, nhưng quê tôi cũng có những vùng toàn là cát, loại cát mủn, màu
ngà ngà vì lẫn quá nhiều thứ rác bẩn.
Người dân ai cũng biết gánh, đòn gánh không phải làm bằng tre như ở miền
Nam
mà làm bằng gỗ một loại cây rừng có tên là cây sò đo, có khắc mấu ở hai đầu. So
với tre, đòn gánh sò đo dẻo và chịu được trọng lượng ở hai đầu rất lớn, lên đến
60 - 70 kg. Đòn gánh loại này thông dụng ở vùng Phan Rí, Phan Thiết, Bình Tuy.
Có thể nói không ngoa là người dân vùng này lớn lên với cây đòn gánh trên vai.
Từ Phan Rang trở ra, đòn gánh được làm bằng tre, giống như trong Nam, hoặc bằng
cây săng có hai mấu sắt ở hai đầu. Ở Phan Rang có câu hát:
Đôi gióng đứt trôn, bỏ đôi rổ bơ
thờ,
Đòn gánh kia có gảy thì còn chờ
mụt măng,
Em có chồng, như cá vào
đăng,
Ra vô không có đặng, nói năng uổng
lời.
Tuy cuộc sống có vẻ cực khổ như vậy,
trẻ con chúng tôi đứa nào cũng được đi học. Tôi không nhớ có đứa nào trong
khoảng tuổi tôi mà không được cho đi học. Trải dài theo quốc lộ 1 non ba cây
số, nhà cửa dân chúng phần lớn tập trung ở hai bên con lộ chính này, chia thành
ba làng, sâu hơn vào phía trong là một làng của người Chàm, làng Hậu Quách, họ
sống riêng biệt với gia súc của họ trong một ngôi làng có tre, me keo và xương
rồng rào kín chung quanh, sống bằng nghề nông và chăn nuôi. Tuy vậy, họ không
hoàn toàn cô lập với người Việt quanh đó, họ cũng đến chợ mua bán, giao dịch.
Họ đi chợ bằng xe bò hay đi bộ với hàng hóa trong thúng đội trên đầu. Tuy văn
hóa và tín ngưỡng khác nhau, nhưng người Chàm và người Việt sống với nhau rất
hòa thuận, không có những mâu thuẫn đi đến xô xát với nhau như giữa người Việt
và người Miên thỉnh thoảng vẫn xảy ra ở Nam Bộ.
 |
| Trường Tiểu học Hòa Đa (sân trước) |
 |
| Sân Sau |
Quận lỵ Hòa Đa
đóng trên địa bàn của làng giữa, làng Thoại Thủy và do đó trường tiểu học, mang
tên Trường Tiểu Học Hòa Đa, cũng nằm ở đó.
Bây giờ tôi không còn nhớ rõ trường có bao nhiêu phòng học, nhưng là một
cơ ngơi rộng rãi, vững chắc, xây gạch lợp ngói trên một nền cao ngang bụng, lót
gạch tàu hay tráng xi măng. Năm tôi học
lớp Nhất (lớp năm bây giờ) trường đã có hai lớp Nhất A và Nhất B, với sĩ số mỗi
lớp chừng 30- 40 học sinh, mà số nữ sinh trong lớp không ít. Tính ra số học sinh học hết tiểu học lúc đó
(1957) trong vùng không phải là nhỏ. Ngay cả người Chàm cũng gửi con em của họ
đến trường học chung với trẻ em Việt Nam. Hiện tượng này cũng dễ giải thích: công việc
không đủ cho người lớn, thì có đâu cho trẻ con.
Để chúng lêu lổng ở nhà sao bằng cứ gửi chúng đến trường, chỉ tốn chút
tiền sách vở, bút mực... may thì lớn lên có chút chữ nghĩa, kiếm được việc làm
khá hơn, thoát khỏi cảnh khốn cùng, còn không thì ít ra cũng không lâm cảnh dốt
nát. Uy tín của thầy giáo rất lớn, được
phụ huynh kính nể và học sinh vâng lời. Dọa một đứa trẻ mà hăm mét với cha mẹ
chúng, không có tác dụng bằng hăm mét với thầy giáo. Câu mắng "Thầy
giáo mày không biết dạy!" là
một câu mắng rất nặng. Vào khoảng đó,
trong làng có một ông Thầy, thường được gọi là thầy Năm De, mở một trường tư
nhỏ (dạy tại nhà) đến lớp ba. Trò nào làm biếng không đến lớp, cha mẹ đánh đến
cách mấy cũng không chịu đi, thầy cho học trò đến nhà cùng với một đoạn dây
thừng và bảo:" Thầy kêu mày đi học kìa" thế là cậu líu ríu theo đến lớp, đủ biết uy
của thầy giáo lớn đến mức nào! Thầy dạy theo phương pháp riêng, học chữ cái
không theo thông lệ a, b, c mà thầy ghép chữ thành vần theo kiểu trong kháng
chiến, dễ học, dễ nhớ:"i tờ (t) tờ i ti, i u mờ (m) mờ i mi... Chì cần học với thầy chừng hai ba tuần là có
thể nhận được đủ mặt chữ cái, ghép được vần xuôi. Cũng có đứa, vì hoàn
cảnh gia đình, nghỉ học sớm, nhưng ít ra cũng đã biết đọc biết viết thành thạo,
tỉ lệ thất học rất thấp. Ngay cả người lớn, số người hoàn toàn mù chữ chiếm một
số rất nhỏ. Tôi biết chắc như thế, vì
thỉnh thoảng chính quyền vẫn tổ chức những buổi "đón chợ, đố chữ":
học sinh chúng tôi được chia thành nhiều tốp, chăng dây chận hết các ngõ, ai
muốn vào chợ phải đọc được một chữ do chúng tôi viết trên bảng đá... và tôi nhớ
là không mấy người bị mời về vì không đọc được chữ. Trong làng, số người lớn có bằng
"primaire" (bằng tiểu học thời Pháp) không phải là ít. Họ đọc và nói
trôi chảy tiếng Pháp, tất nhiên chữ quốc ngữ họ cũng thành thạo. Họ là những người được dân trong làng kính
nể, nhờ vả những khi cần làm đơn từ giao tiếp với chính quyền. Trong làng cũng có một ngôi chùa, tên chữ là
gì tôi không biết, nhưng vẫn thường được gọi là chùa Phật Học. Chùa nằm trên một khoảng đất rất rộng, quay
mặt ra đường lộ, sân sau chùa tiếp giáp với bờ sông, trong sân chùa còn nguyên
cả những cây cổ thụ. Mấy vị sư trong
chùa đọc được chữ Nho, coi được sách bằng chữ Hán, biết ngày tốt, tháng kỵ;
tuổi khắc, tuổi hạp... là chỗ dựa cho dân làng vào những dịp ma chay, hiếu hỉ,
động đất, cất nhà, khai trương, xuất hành... Cũng có hẳn một ngôi chùa của
người Hoa, thờ bà Thiên Hậu, thường vẫn được gọi là chùa Bà, ở cách đó không
xa. Ngày rằm, ngày vía thiện nam tín nữ,
không phân biệt Việt, Hoa tấp nập viếng chùa, xin xâm, hương khói nghi ngút. Trong thị trấn cũng đã có một ngôi nhà thờ
Thiên Chúa nhỏ và một nhà thờ Tin Lành. Sinh hoạt của các nhà thờ này tuy được
chính quyền hổ trợ mạnh mẽ nhưng cũng chỉ giới hạn trong vòng giáo hữu còn rất
khiêm nhường quanh đó, hầu hết là đồng bào di cư từ ngoài Bắc, hồi 54. Lúc nhỏ, tụi tôi sợ ông Cha ở nhà thờ, một
phần vì chiếc áo chùng màu đen, phần khác vì tuổi nhỏ tụi tôi ưa phá phách,
trửng giởn... ông Cha không thích. Đối
với tụi tôi, Thầy ở Chùa có vẻ hiền hơn Cha ở Nhà Thờ.
 |
| Nhà Thờ |
Trước tôi vài năm, khoảng trước 1956
sau khi xong tiểu học, học sinh phải đi xa, hoặc về tỉnh lỵ Phan Thiết; hoặc
vào Sài Gòn để học tiếp trung học. Đây
là một trở ngại lớn cho những gia đình nghèo khó, nên có thể nói hơn 90% ngừng
lại ở Tiểu học. Đi Phan Thiết còn đỡ, đi học ở Sài Gòn chẳng khác gì sau này
người ta du học bên Pháp, tuy thủ tục không có gì khó khăn nhưng chỉ những nhà
có tiền hay có thế lực mới có khả năng cho con đi học ở Sài Gòn. Chúng tôi may
mắn hơn, một năm trước khi tôi lên trung học, một nhân sĩ trong vùng xin mở
được một trường Trung Học Đệ Nhất Cấp, nằm trên địa bàn xã Phan Rí Cửa (xã trù
phú và đông dân nhất của Quận). Thế là
trẻ con trong vùng với một khoảng cách từ 10 đến 15 cây số có chỗ để học
tiếp. Trường nằm trên một đồi cát, cạnh
miếu thờ Cá Ông. (Người vùng biển kính
cẩn thờ cá voi, họ gọi là cá Ông, vì họ tin rằng cá Ông giúp ngư dân khi gặp
nạn ngoài biển khơi. Khi cá Ông chết, tấp vào bãi, họ gọi là Ông lụy (chết),
người đầu tiên gặp Ông lụy phải để tang, và cả xóm biển phải làm tang lễ cho
Ông.) Trường có tên là Trung Học Bán Công Phan Rí Cửa. Không biết tại sao lại
gọi là bán công, nhưng học sinh phải đóng tiền như trường tư. Có điều, ngôi
trường ấy là trường trung học duy nhất của Tỉnh Bình Thuận không nằm trên địa
bàn tỉnh lỵ, cho nên nó là niềm hãnh diện chung của dân chúng trong vùng bắc Bình
Thuận. Trường dạy cho đến lớp Đệ Tứ (lớp
9). Ngoài Thầy Trương Minh Huệ mà người địa phương gọi thân mật là thầy Sáu
Huệ, làm Hiệu Trưởng, còn những thầy giáo được mời từ nơi khác về: Thầy Nguyễn
Xuân Nhiên (Văn, Hội Họa, Nhạc) Thầy Trịnh Thế Trụ (Toán, Lý-Hóa, Vạn Vật) Thầy
Đinh Tôn (Pháp Văn) Thầy Nguyễn đình Tín (Anh Văn)... Học sinh đi học, ngoài
thứ hai chào cờ phải mặc đồng phục: quần trắng, áo trắng; còn thì tự do, nhưng
phổ biến là bộ bà ba, sang thì màu trắng, hèn thì màu đen, quần này áo kia cũng
không sao, áo vá cũng được, có tiền thì mang dép, không thì mang guốc vông,
không có nữa thì chân không. Trường học hai buổi, sáng từ 8 giờ đến 11 giờ, chiều
từ 1:30 đến 3:30, nên bọn học sinh ở xa trường
phải đem cơm trưa theo. Cơm được bỏ trong gào mên (cà mèn) loại hai hay ba
ngăn: ngăn lớn đựng cơm, ngăn nhỏ đồ ăn. Buổi trưa, quanh trường, chỗ nào cũng
có những bếp lửa nhỏ do học sinh gầy để hâm đồ ăn. Cũng có đứa không có khả
năng mang theo cơm và đồ ăn, buổi ăn trưa chỉ có vỏn vẹn vài nắm cơm và muối
mè, hay miếng cá khô nướng trước. Cũng
có những học sinh từ những xã cách trường xa quá (Chợ Lầu, Lương Sơn, Long
Hương) thi ở lại luôn ở trường cho đến cuối tuần hay cuối tháng, tối ghép hai
bàn học lại làm chỗ ngủ, sáng dọn lại trả cho lớp. Họ cũng mang theo cả mùng
mền chiếu gối, hai ba người chung nhau nồi nấu cơm. Mấy thằng bạn ngoài Duồng
thì lại khác, đứa nào cũng rách rưới thê thảm, mắt đứa nào cũng bị bét (toét)
vì cát bụi. Duồng là một làng đánh cá nhỏ nằm giữa Phan Rí Cửa và Long Hương, nhưng
nghèo xơ, nghèo xác, cả làng chỉ có chừng vài chục nóc gia, nhà cửa xiêu vẹo,
lụp xụp... Đám bạn học ở Phan Rí Cửa gần trường thì khá hơn, thị trấn này giàu
có nhất so với mấy xã khác, sống nhờ vào biển: đánh cá và làm nước mắm, các ngành nghề khác cũng phát triển khá hơn.
Vào thời đó (60 - 61) mà Phan Rí Cửa đã có điện, cây xăng, nhà máy nước đá, rạp
hát... Nhà thằng Dũng, thằng Thạnh, bạn cùng lớp là nhà hàm hộ (làm nước mắm),
trong nhà có cả bàn ping-pong. Tụi nó con nhà giàu, học giỏi, lại đẹp trai...
nhưng vì chỉ quanh quẩn chỉ có tụi tôi là đồng lứa nên cũng hòa đồng với nhau
mà chơi, mà học, mà nghịch phá... không thấy có những phân biệt như ở những chỗ
khác.
 |
| Trung Học Bán Công Phan Rí Cửa Ngày Nay (Tháng 7-2007) |
Tôi không biết lúc đó tiêu chuẩn học hành của các
trường ở Sài Gòn hay các trường Tỉnh ra sao, nhưng quả thật ở Trung Học Bán
Công Phan Rí Cửa ấy, chúng tôi được dạy kỹ, dù về sau, tôi biết những Thầy của
chúng tôi lúc đó chỉ có trình độ Tú Tài I là cao. Sĩ số đậu Trung Học Đệ Nhất
Cấp hàng năm của trường rất cao. Ở trình độ đệ Tứ lúc bấy giờ mà chúng tôi phải
dùng tiếng Pháp trong giờ Pháp Văn, tiếng Anh trong giờ Anh Văn dù là nói chậm
và ngắn (lúc đó ở trường dạy cả hai sinh ngữ cùng một lúc, không phân biệt sinh
ngữ chính hay sinh ngữ phụ như sau chương trình cải tổ 1961). Pháp Văn thì học
bộ sách (từ đệ Thất đến đệ Tứ) của giáo sư Bùi Hữu Sủng, Anh Văn thì học bộ
L'anglais Vivant, Edition bleue. Có điều là học sinh dù có anh đã 17, 18 tuổi,
nhưng vẫn nghịch như quỉ, và sợ Thầy như sợ cọp. Một lần, một bọn học sinh trường kéo nhau
sang vườn táo và đào gần đó phá phách, bị bắt được, mắng vốn, thầy phạt quì gối
trước cửa lớp và chép phạt 200 câu "từ nay tôi không đi ăn trộm làm hại
thanh danh nhà trường nữa", vậy mà không một ai oán hận. Một lần khác,
trong giờ Pháp Văn, anh này ném cho anh kia một mẩu giấy vo tròn, bị thầy Tôn bắt được, mở ra
thấy có hàng chữ :"nid bonze maison toi ", cả lớp, kể cả Thầy,
không biết anh nói gì, hỏi mãi anh mới ấp úng nói :"thưa Thầy, con chưởi
nó" - "chưởi cái gì?"
- "thưa Thầy con chưởi tổ
sư nhà mày". Cả lớp được một
trận cười. Trường nằm cạnh một phụ lưu
của sông cái. Đường quốc lộ khúc trên, chỗ làng tôi, chạy song song với
sông. Mỗi sáng đi học, chúng tôi thường
nhìn mực nước ở sông cái, để quyết định có nên đi đường tắt, lội ngang sông nhỏ
để lên trường, nếu được chúng tôi có thể lợi được gần nửa giờ, so với phải đi
đường vòng. Khổ một điều, vì khúc sông này quá gần cửa biển, nên đôi khi thủy
triều lên, nước ở khúc này lớn, có khi khi lút đầu, bọn con gái thường quay trở
lại đi đường vòng, bọn con trai chúng tôi, lột hết quần áo cuộn lại, một tay
cầm sách vở, một tay cầm quần áo và cơm trưa,
đưa lên khỏi đầu, cứ trần truồng lội đứng bằng hai chân sang sông; qua
bờ bên kia, chui ngay vào lùm mặc quần áo vô. Làng tôi ở cách xa trường khoảng ba
cây số, học sinh thường tụ họp chừng năm ba đứa đi cho có bạn. Tôi có biệt tài
kể chuyện nên tụi bạn thường tụ họp ở nhà tôi để cùng đi. Từ Tây Du, Phi Long
diễn nghĩa... đến Ngũ Hổ Bình Tây, La Thông Tảo Bắc... kể theo chuyện cũng có
mà bịa thêm cũng có. Tôi không hiểu sao,
bài học thì nhét vào đâu một cách khó khăn, mà chuyện đọc thì sao cứ vô cùng dễ
dàng. Những Triệu Khuôn Dẫn, Trịnh Ân, Đào Tam Nương, Hàng Tố Mai... La Thành,
Đơn Hùng Tín, Tần Thúc Bảo... Tôn Ngộ Không, Bát Giái, Ngưu Ma Vương... chỉ đọc lướt qua mà sao tôi nhớ giỏi thế, còn
mấy bài học, ngồi mài cả buổi mà khi trả bài cho thầy cứ quên đầu, quên đuôi.
Vừa đi, vừa kể chuyện, đường không còn thấy xa. Lúc chấm dứt, bao giờ tôi cũng
lựa một chỗ ly kỳ, hấp dẫn (nếu cần thì bịa ra, tụi bạn đâu có biết) rồi bắt
chước cách nói trong chuyện Tàu lúc đó "Muốn biết khúc sau thế nào, xin
chờ ngày mai sẽ rõ" khiến tụi bạn không thể rời tôi được. Một trong những trò quỉ quái của bọn học trò
con trai chúng tôi là xích (đu) xe ngựa.
Phương tiện di chuyển công cộng của người bình dân là xe ngựa, hình dáng
cũng như xe thổ mộ ở Sài Gòn, nhưng bánh xe nhỏ hơn. Người đánh xe lựa chỗ ngồi
trên càng xe để tạo cân bằng, thành ra khi có một thằng nhóc đu trên bàn đạp,
sự cân bằng sẽ mất ngay, và thằng nhóc sẽ lãnh một roi quất ngược về phía sau,
rủi mà trúng dám rướm máu lắm. Bị đòn đau như vậy, nhưng mười thằng là đã hết
chín thằng thích đu xe. Có lần bác Tư Nhường đánh xe ngựa mắng vốn má tôi " Cái thằng con chị, tui đâu có làm
hiểm với nó, nó muốn thì đón xe, tui cho quá giang; lần nào cũng xích theo xe,
có ngày té chết."
Cứ thế cho đến ngày tôi thi đậu được bằng Trung Học Đệ
Nhất Cấp, thì gia đinh tôi dời về Phan Thiết. Xa trường, xa đám bạn nghịch
ngợm, xa cả làng quê nghèo khổ...
Làm sao quên được những kỷ niệm của thời thơ ấu? Những
đêm sáng trăng, bắt chước mấy gánh hát rong, tụ nhau trên nhà lồng chợ giả làm
đào làm kép, đứa nào cũng muốn đóng vai chánh. Hô một tiếng "tam
quân" là lũ nhóc con dạ ran, lũ nhóc này cũng là đám khán giả nhiệt
tình của đám đào kép nửa mùa đó. Nhớ
những lúc chơi, nhảy dây, u mọi... nhất là rượt bắt, trẻ con mỗi xóm là một
phe, cũng có phục kích, dụ địch, bắt và giải cứu tù binh. Mà không biết
sao, hồi đó tụi tôi chơi nhiều trò có
nguồn gốc khác nhau, từ Bắc (rồng rắn lên mây) Trung (Đúc hột đúc hạt...
vùng Qui Nhơn, Phú Yên) đến cả những trò chơi xuất phát từ tôn giáo (Thiên
đàng Địa Ngục...) . Cũng có cả trò
chơi du nhập từ nước ngoài: trò đánh banh (quả banh nhỏ bằng cao su) mà sau này
tôi biết là đã nhái theo gần như y hệt môn thể thao bóng chày của Mỹ...
Đất nghèo, chỉ có cát và bụi, thì lấy gì để tạo ra của
cải để làm giàu? Người dân quê tôi nghèo
quá, chân và vai to bè và chai cứng vì phải gánh nặng và lội bộ trên cát nóng,
nhưng họ vẫn hy sinh làm việc để gửi con cái họ đến trường. Họ quê mùa, dốt
nát, nhưng họ muốn con cháu họ phải có đời sống khá hơn, không rơi vào con
đường đau khổ mà họ đã trải. Họ sống đời
tối tăm nhưng họ muốn con cháu họ sống trong tươi sáng. Ước mơ của họ, như bao
bậc cha mẹ của những miền quê nghèo khó của miền Trung là làm sao họ đổi được
đời, con họ đổi được đời... Họ đổi được
đời chưa thì không biết nhưng ước mơ của họ về tương lai của con cháu thì có
thể đã đạt được. Mà sao trong lòng thấy như có gì cay đắng. Làng quê tôi, cát
bụi, nghèo đói vẫn còn nguyên bụi cát đói nghèo, những người con thành đạt cũng
tìm những nơi khác để cống hiến. Có chăng chỉ là những tình cảm không làm nên
cơm gạo cho phần đất nghèo nàn, cơ cực ấy.
Con sông Lũy vẫn khô cạn và mặn chát trong mùa nắng và
vẫn cuồn cuộn hung hăng tràn bờ trong mùa mưa lũ. Và làng quê tôi không có
cây đa cao vút từng xanh, có con sông lơ lững vờn quanh... cũng không có bao
mái tranh san sát kề nhau, bóng tre ru ôm mấy hàng cau... Có chăng là những
mái tranh lụp xụp, úp trên những vách đất được trét bằng bùn và rơm, những con
đường quanh co trong xóm đầy cát lầm, cái thứ cát màu xam xám vì lẫn quá nhiều
thứ, trong đó có cả mồ hôi của người dân quê tôi.
Tháng 3/2001
(Hợp Lưu số 62 - Xuân Nhâm Ngọ)
